Ciąża obarczona podejrzeniem choroby genetycznej to dla rodziców i lekarzy pasmo trudnych decyzji. Gdy klasyczne badania prenatalne nie wyjaśniają przyczyny nieprawidłowości, coraz częściej rozważa się zaawansowane testy molekularne. Jednym z nich jest sekwencjonowanie egzomu (WES), które pozwala zajrzeć znacznie głębiej w materiał genetyczny płodu niż standardowy kariotyp czy testy przesiewowe.

Badanie WES w ciąży – na czym polega i czym różni się od innych badań genetycznych

Badanie WES w ciąży polega na odczytaniu sekwencji wszystkich regionów kodujących białka (egzonów) w DNA płodu. To właśnie w tych fragmentach najczęściej leżą mutacje odpowiedzialne za choroby jednogenowe. Analiza obejmuje tysiące genów jednocześnie, a wynik opisuje konkretne warianty DNA wraz z ich klinicznym znaczeniem.

W porównaniu z klasycznym kariotypem, który pokazuje jedynie liczbę i duże zmiany w chromosomach, WES wykrywa znacznie subtelniejsze uszkodzenia – pojedyncze „literki” w genie. W odróżnieniu od testów NIPT, badających głównie trisomie (np. 21, 18, 13) w wolnym DNA płodowym z krwi matki, WES to badanie diagnostyczne wykonywane najczęściej z materiału pobranego podczas amniopunkcji lub biopsji kosmówki.

Badanie WES w ciąży – kiedy lekarze najczęściej je zalecają

Badanie WES w ciąży jest zwykle rozważane wtedy, gdy w badaniu USG stwierdza się poważne, złożone wady rozwojowe, a jednocześnie kariotyp i mikromacierze (aCGH) nie wykazały nieprawidłowości. Dotyczy to np. ciężkich dysplazji kostnych, uogólnionych obrzęków płodu, wielu wad narządowych obecnych jednocześnie lub znacznego opóźnienia wzrastania wewnątrzmacicznego o niejasnym tle.

Lekarze mogą zalecić WES także parom, które mają już dziecko z potwierdzoną chorobą monogenową, ale nie znają jeszcze dokładnej mutacji lub gdy wcześniejsze ciąże wielokrotnie kończyły się poronieniami samoistnymi o podejrzewanym podłożu genetycznym. Często wykonuje się tzw. WES trio, analizując jednocześnie DNA płodu oraz obojga rodziców, co ułatwia interpretację odziedziczonych i nowych mutacji.

Badanie WES w ciąży – wskazania medyczne do wykonania testu

W praktyce klinicznej diagnostykę rozpoczyna się od badań nieinwazyjnych: USG I trymestru oraz testu PAPP-A. Przykładowo: zwiększona przezierność karkowa (NT > 3,5 mm) lub nieprawidłowy poziom PAPP-A podnoszą ryzyko trisomii i są powodem do zlecenia NIPT albo badań inwazyjnych. Jeśli test NIPT wskaże wysokie prawdopodobieństwo trisomii 21, wynik potwierdza się amniopunkcją oraz kariotypem płodu.

Gdy wynik kariotypu i mikromacierzy aCGH jest prawidłowy, a obraz USG sugeruje poważny zespół genetyczny, lekarz może zaproponować WES. Dotyczy to m.in. przypadków, w których podejrzewa się choroby jednogenowe: wrodzone miopatie, choroby metaboliczne, zespoły dysmorficzne czy niektóre wady serca występujące rodzinnie. WES bywa również wskazany przy nawracających, niewyjaśnionych obumarciach płodu, gdy wcześniejsze badania nie wykazały przyczyny.

Badanie WES w ciąży – jakie choroby i wady genetyczne może wykryć

Badanie WES w ciąży może ujawnić mutacje odpowiedzialne za liczne choroby monogenowe, np. dysplazje kostne (mutacje w genach FGFR3 czy COL2A1), niektóre wrodzone kardiomiopatie, zaburzenia różnicowania płci oraz liczne zespoły wielonarządowe. Przykładowo, stwierdzenie patogennej mutacji w genie FGFR3 przy obrazie skróconych kości długich w USG potwierdza rozpoznanie achondroplazji. Z kolei wykrycie wariantu określonego jako łagodny (benign) zwykle nie ma znaczenia klinicznego i nie wpływa na postępowanie.

WES może również wskazać choroby metaboliczne, takie jak deficyt MCAD czy zaburzenia cyklu mocznikowego, które po urodzeniu wymagają natychmiastowego leczenia dietetycznego i farmakologicznego. Należy pamiętać, że badanie nie wykrywa wszystkich typów zmian – duże rearanżacje chromosomowe lub mozaicyzm o niskim stopniu mogą pozostać niewidoczne, dlatego wynik zawsze interpretuje się łącznie z USG i pozostałymi badaniami prenatalnymi.

FAQ

  • Czy badanie WES w ciąży jest bezpieczne dla płodu?

    Samo sekwencjonowanie DNA jest całkowicie bezkontaktowe z płodem, jednak materiał do badania zwykle pochodzi z amniopunkcji lub biopsji kosmówki. Te procedury wiążą się z niewielkim, ale realnym ryzykiem powikłań, dlatego decyzję o ich wykonaniu podejmuje się po konsultacji z lekarzem. W wielu sytuacjach korzyść diagnostyczna przeważa nad ryzykiem.

  • Jakiego materiału używa się do badania WES prenatalnie?

    Najczęściej analizuje się DNA izolowane z komórek płodu obecnych w płynie owodniowym lub kosmówce. Dodatkowo pobiera się krew rodziców, aby móc porównać warianty dziedziczone i nowe. Rzadziej WES wykonuje się z materiału po poronieniu, by ustalić przyczynę utraty ciąży.

  • Ile czasu czeka się na wynik WES w ciąży?

    Czas oczekiwania zwykle wynosi od 3 do 6 tygodni, w zależności od laboratorium i stopnia skomplikowania analizy. W nagłych sytuacjach, przy ciężkich wadach płodu, możliwe jest przyspieszenie procedury, choć skrócenie czasu zwykle zmniejsza zakres dodatkowych analiz. Ostateczny termin zawsze powinien zostać omówiony przed zleceniem badania.

  • Czy wynik WES zawsze jednoznacznie wyjaśnia przyczynę problemu?

    Nie, nawet bardzo szeroka analiza może zakończyć się wynikiem niejednoznacznym. Często wykrywa się warianty o niepewnym znaczeniu (VUS), których wpływu na zdrowie nie da się w danej chwili ocenić. Zdarza się też, że mimo podejrzenia choroby genetycznej nie udaje się znaleźć odpowiedzialnej mutacji.

  • Czy badanie WES w ciąży jest refundowane przez NFZ?

    Refundacja zależy od wskazań medycznych, ośrodka oraz aktualnych programów zdrowotnych. W wybranych, szczególnie trudnych przypadkach (np. ciężkie, liczne wady płodu) WES może być finansowane w ramach specjalistycznych klinik genetycznych. W innych sytuacjach badanie jest najczęściej wykonywane komercyjnie.